Malgre kreyòl se lang majorite pèp ayisyen an pale chak jou, li toujou ap lite pou jwenn tout plas li nan lavi kiltirèl, entelektyèl ak akademik peyi a. Ant mank enstitisyon, mank aktivite literè ak absans politik lang solid, kestyon an rete poze : poukisa lang pèp la kontinye viv tankou yon mati nan pwòp sosyete pa li ?

Plis pase dis milyon Ayisyen pale kreyòl kòm premye lang yo. Depi Konstitisyon 1987 la, li se youn nan de lang ofisyèl peyi a ansanm ak franse. Men malgre rekonesans legal sa a, lang nan toujou pa jwenn tout plas li nan anpil espas kote konesans ak lavi kiltirèl ap devlope.

Pa gen ase festival teyat an kreyòl ki ta ka ankouraje dramatij ak aktè yo ekri ak jwe nan lang sa. Pa gen ase gwo pri literè ki ta rekonpanse ekriven ki chwazi kreye nan kreyòl. Menm nan mizik, malgre anpil chante fèt nan lang sa, pa gen ase evènman ki fèt espesyalman pou selebre richès powetik ak estetik li.

Yon lang pou panse ak devlope

Yon lang pa viv sèlman paske moun pale li chak jou. Li bezwen liv, teyat, rechèch ak refleksyon pou li vin tounen yon zouti pwodiksyon konesans. San espas sa yo, menm yon lang ki trè vivan ka rete limite nan fonksyon kominikasyon sèlman.

Lengwis ayisyen Yves Dejean te toujou souliye ke yon pèp aprann ak devlope pi byen lè li sèvi ak lang li konprann tout bon an. Pou li menm, mete kreyòl nan sant edikasyon se pa sèlman yon kestyon kiltirèl, men yon kestyon devlopman.

Nan menm liy refleksyon sa a, pwofesè lengwistik Michel DeGraff fè remake ke kreyòl gen menm kapasite ak nenpòt lòt lang pou eksprime syans, filozofi oswa panse abstrè. Pwoblèm nan pa lang nan, men espas yo refize ba li nan enstitisyon ak nan sistèm edikasyon an.

Lang kreyòl la bezwen plis ekriven, chèchè ak atis ki pran angajman pou ekri li, reflechi sou li epi sèvi avè l nan tout domèn konesans. Paske yon lang ki ekri, ki reflechi, ki kreye, se yon lang ki bati avni.

Se lè kreyòl antre vrèman nan liv, nan rechèch ak nan lavi entelektyèl peyi a li ap sispann viv tankou yon mati, pou li tounen sa li deja ye nan reyalite : gwo lang yon pèp ki gen listwa, imajinasyon ak kapasite pou panse mond lan.

James Fleurissaint

jamessy12@yahoo.fr

L’article Yon kesyon | Èske lang kreyòl la kapab vrèman pwodui konesans an Ayiti fas ak defi ki egziste yo ?  est apparu en premier sur Radio Télé Masseillan Info.

Lapolis, nan ki kan w kanpe ? Se yon kesyon ki sanble senp, men ki fè sans pou mwen. Peyi a, sitou kapital Pòtoprens ki tounen yon laboratwa laterè kote teworis nan « Viv Ansanm » ap fè popilasyon an monte lesyèl pa do. Tout moun viktim, san eksepsyon. Popilasyon an ap sibi, Lapolis la, menm jan ak nou, ap konte kadav. Fanmi polisye yo pa epanye. Yo tonbe anba bal menm jan ak rès sosyete a. Kay yo boule, madanm ak pitit yo oblije abandone tout sa yo te bati.

M pa sispann mande tèt mwen, m t ap renmen nou youn reponn mwen, poukisa nou blije tire bal sou yon gwoup moun menm jan ak nou k ap revandike sa ki konsène nou tout ? 

Anpasan, ki fòs ki reyèlman montre li kapab mete kriminèl yo sou defansiv ? Se pa Lapolis, se pa fòs etranje yo… men pito pèp la ak mouvman « Bwa Kale » a. Mouvman sa a, malgre tout kontradiksyon li, se sèl bagay ki fè teworis yo pè. Lapolis, li menm, li toujou pi efikas lè pèp la kanpe bò kote l. Se pa pou san rezon enstitisyon an, dènye moman yo, ankouraje maryaj Polis-Popilasyon an. 

Men, koulye a, si Lapolis ap tire sou pèp la menm jan teworis « Viv Ansanm » yo ap tire sou li, nou dwe poze tèt nou kesyon.

Lapolis, nan ki kan w kanpe ? 

Kijan nou vle pou pèp la wè nou lè n ap wete lavi frè, sè yo nan yon kontèks kote peyi a ap efondre devan je nou pandan ni dirijan, ni fòs lòd ki gen responsabilite pou aji sou pwoblèm yo fè bèk atè.

Moman an rive pou n fè yon chwa, swa n se sòlda pèp la oswa yon lòt branch nan gwoupman teworis « Viv Ansanm » lan ki gen inifòm ?

Nan ki kan w kanpe, Polis ? 

Otè : Wilsonley SIMON

L’article Lapolis, nan ki kan w kanpe ? est apparu en premier sur Radio Télé Masseillan Info.